کلگه زرین، محوطه‌ای تاریخی در جنوب مسجدسلیمان، یکی از شاخص‌ترین یادمان‌های دوره الیمایی است که در سال ۱۳۶۴ با شماره ۱۷۰۸ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. این محوطه نیایشگاهی با نقوش مرتبط با آیین مهر بوده، امروزه به دلیل توسعه شهری و ساخت‌وسازهای غیرمجاز، از وسعتی چند هکتاری به کمتر از ۱,۵۰۰ متر مربع رسیده است.

کاوش‌های اخیر؛ علمی و حفاظت‌محور

فصل نخست دور دوم کاوش‌ها از ۱۵ خرداد ۱۴۰۵ با اعتباری بالغ بر ۱۵ میلیارد تومان آغاز و پس از بیش از ۹۰ روز در مهر ۱۴۰۵ پایان یافت. این پروژه برخلاف کاوش‌های پیشین (از جمله کاوش سال ۱۳۵۲ به سرپرستی علی‌اکبر سرفراز)، رویکردی حفاظت‌محور و مبتنی بر توسعه پایدار داشت.

دستاوردهای علمی کاوش اخیر

· کشف شواهد معماری مدفون و سنگ‌نگاره‌های ارزشمند که به تکمیل پازل تمدن الیمایی کمک می‌کند

· تأکید بر جایگاه راهبردی مسجدسلیمان در کنار ایذه به‌عنوان یکی از مراکز اصلی سیاسی و مذهبی الیماییان

· بازخوانی داده‌های پیشین و ارائه اطلاعات تازه درباره ساختارهای معماری و آثار سنگ‌نگاره‌ای

· کشف سردیس، سکه‌ها و نقش‌برجسته‌ها از دوره الیمایی

اقدامات حفاظتی و زیرساختی؛ وعده‌ها و واقعیت‌ها

در بهار ۱۴۰۵، با اعتبار ۲۵۰ میلیارد ریال، فصل کاوش آغاز و همزمان اقدامات حفاظتی با کارفرمایی شهرداری مسجدسلیمان و نظارت و مشاوره میراث فرهنگی مطرح شد. در جلسه افتتاحیه، خطاب به حضار و مسئولان شهر گفتم: «شروع این پروژه به مثابه انجام عمل قلب باز است و قابلیت توقف یا تعلل ندارد.» بنابراین می‌بایست پیش از آغاز اجرا، اطمینان حاصل می‌شد که همه مسئولان پای کار هستند و ضرورت اجرای پروژه را قطعی درک کرده‌اند. با ارائه تعهد کتبی شهردار وقت به وزارت میراث فرهنگی مبنی بر تأمین و تخصیص بودجه، اقدامات کاوش آغاز شد.

اما در مرحله اجرا، برخلاف پیش‌بینی‌ها پیش نرفت. با وجود اتمام فصل کاوش در گرمای تابستان و شرایط جوی نامساعد پیش رو، هنوز اقدامات حفاظتی و حراستی محوطه به‌طور جدی و کامل شروع نشده است. این تعلل و زمان از دست رفته می‌تواند آسیب‌های جبران‌ناپذیری بر اثر وارد کند. عملیات علمی کاوش در این مرحله به ۱۰۰ درصد پیشرفت رسیده، در حالی که بخش حفاظتی تنها حدود ۱۰ درصد پیشرفت فیزیکی داشته است.

به بیان دیگر، آنچه در حوزه دانش افزوده شد، در حوزه صیانت از اثر تقریباً بدون پشتوانه ماند. کاوش تمام شد، اما محوطه هنوز از حفاظت پایه و حراست مستمر بی‌بهره است.

اثرات اجتماعی و اقتصادی

کاوش‌های اخیر با رویکردی جدید، میراث فرهنگی را نه مانعی در برابر توسعه، بلکه موتور محرک توسعه پایدار معرفی کردند:

· توسعه گردشگری فرهنگی: تکمیل زیرساخت‌ها می‌تواند زمینه رونق صنایع‌دستی و خدمات گردشگری را فراهم کند

· مشارکت جامعه محلی: همراهی اهالی محله کلگه زرین و انجمن‌های میراث فرهنگی، سرمایه اجتماعی پروژه را تقویت کرد

· ایجاد سایت‌موزه: می‌تواند راهکاری برای افزایش بازدیدکنندگان، افزایش مدت اقامت گردشگران و کمک به اقتصاد محلی باشد

کلگه زرین امروز در نقطه‌ای حساس ایستاده است. از یک سو، تثبیت حقوقی عرصه و جلوگیری از تعرضات بیشتر ضروری است؛ از سوی دیگر، تبدیل این محوطه به سایت‌موزه و مقصدی برای گردشگری فرهنگی می‌تواند آن را از یک اثر در معرض نابودی به فرصتی طلایی برای توسعه فرهنگی و بازتعریف هویت محلی مسجدسلیمان تبدیل کند.

تجربه کاوش اخیر نشان داد که همکاری نهادهای محلی، جامعه مدنی و باستان‌شناسان می‌تواند الگویی برای حفاظت از میراث فرهنگی در سایر مناطق ایران باشد. اما این تجربه یک درس مهم نیز دارد: کاوش بدون حفاظت، اتلاف سرمایه و فرصت است. اگر وعده‌های حفاظتی محقق نشود، آنچه امروز با هزینه‌های سنگین از دل خاک بیرون آمده، ممکن است فردا به دست بی‌توجهی و تعرض دوباره از دست برود.

به قلم مجتبی حاجتی

پژوهشگر حوزه توسعه و مدیریت استراتژیک